آیا توسعه آتی پایتخت با سناریوی «وقوع تهدیدهای نوین نظامی» همراه است؟
ایمنی شهروندان با سهبعدیسازی
- مرکز مطالعات شهرداری نتایج مطالعات درباره «شروط ۱۰گانه احداث پناهگاههای زیرزمینی» را منتشر کرد
- ۴ ملاحظه استفاده از مترو بهعنوان پناهگاه چیست؟
تجربه جنگ ۱۲روزه و جنگ فعلی نشانداد که تهران شهری تابآور در مقابل بحرانهای طبیعی و غیرطبیعی و بهخصوص تهدیدهای نظامی و جنگافزارهای نوین نیست. در این شرایط هر برنامهای برای توسعه پایتخت باید مبتنی بر تابآورکردن این شهر در مقابل بحران و ضرورت شناسایی، آمادهسازی و ساخت پناهگاهها باشد. در این وضعیت استفاده از فضاهای زیرزمینی شهر به شکل دو منظوره و با قابلیت تبدیل به پناهگاه ضروری است. در عینحال بازنگری در طرحهای جامع و تفصیلی ضرورتی غیرقابلانکار شمرده میشود. مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران در گزارشی کارشناسی مختصات پناهگاهها را مطرح کردهاست. در عینحال ضروری است که توسعه آتی پایتخت مبتنی بر سناریوی «وقوع شرایط جنگی» و ارتقای آمادگی شهر و شهروندان نه فقط برای جنگ که طیف گستردهای از بحرانهای طبیعی و انسانساخت باشد. این توسعه باید بهنحوی باشد که شهروندان بتوانند در «سریعترین» زمان به شبکهای بهینه و پاسخگو از پناهگاهها دسترسی داشتهباشند.
مختصات پناهگاههای امن از دیگر موضوعات مهم مطرحشده در این گزارش است که در آن تاکید شده؛ شمال و مرکز تهران پتانسیل بیشتری برای ساخت پناهگاههای زیرسطحی دارند. البته اولویت ساخت پناهگاه با مناطق با تراکمجمعیتی بالاتر است. پناهگاههای زیرزمینی باید در عمق حداقل ۱۰متری و حداکثر ۱۰۰متری از سطح زمین احداث شوند. پناهگاهها باید مجهز بهفروشگاه زیرزمینی باشند و اتصال پناهگاههای اختصاصی در ساختمانهای مسکونی به شبکه مترو ضروری است. سرانه فضای پناهگاه برای هر نفر ۲.۵مترمربع است، پناهگاه باید حداقل فاصله ۵۰۰متری با گسل و حداکثر فاصله ۱۰۰۰متری با پهنه مسکونی داشتهباشد. حداقل فاصله ۱۰۰۰متری با مراکز مستعد هدف دشمن مثل نظامی، صنعتی و اداری از دیگر ضروریات مختصات پناهگاهها است.
تهران آسیبپذیر در مقابل جنگ
تجربه جنگ ۱۲روزه در تهران نشاندهنده آسیبپذیری این شهر در مقابل تهدیدهای نظامی و جنگافزارهای نوین بود. این موضوع ضرورت توجه ویژه به سناریوهای وقوع شرایط جنگی و ارتقای آمادگی شهر و شهروندان در زمان جنگ در ترسیم چشمانداز و برنامهریزی توسعه تهران را برجسته کرد، درحالیکه جنگ نشانداد پایتخت در مقابل بحران چندان تابآور نیست و نبود مکانهای امن برای پناهگیری در این شهر حفظ سلامت و ایمنی شهروندان را بهخطر میاندازد، شناسایی و آمادهسازی مکانهایی امن و همچنین ساخت پناهگاههای جدید در اولویت شهر قرارگرفت، با اینوجود آمادهسازی و ساخت پناهگاههای جدید نیاز به ضروریاتی دارد.
درواقع نمیتوان در هر فضایی نسبت به احداث پناهگاه امن اقدام کرد. در چنین شرایطی مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران در گزارشی به ملاحظات شناسایی شاخصهای مناسب مکانیابی پناهگاه در مناطق شهری تهران با تاکید بر بهرهبرداری بهینه از زیرساختهای شهری موجود پرداخته است. در این گزارش اصلیترین معیارها برای انتخاب مکانهای مناسب بهعنوان پناهگاه استخراج و معرفی شدهاست. در چنین شرایطی ضروری است که سیاستگذاران حوزه شهری در تمامی برنامههای توسعه شهر از جمله طرحهای جامع و تفصیلی بازنگری فاکتورهای پدافند غیرعامل، تامین و ساخت مکانهای امن در شهرها را در نظر بگیرند. این گزارش موقعیتیابی بهینه برای پناهگاه را بر مبنای محدودیت زمان و منابع مالی و با درنظرگرفتن مسائلی از جمله کانونهای جمعیتی، ضرورت اضافهشدن رویکرد سهبعدی ناظر بر عمق زیرسطحی شهر انجام داده و ضرورت دارد تا نتایج چنین تحقیقهایی در تدوین و بازنگری طرحهای توسعه شهری مورداستفاده قرار گیرد.
توجه به پناهگاههای زیرزمینی در اسناد بالادستی
در بند۶ سیاستهای کلی نظام در امور پدافند غیرعامل صراحتا بر اهمیت دو یا چند منظورهکردن مستحدثات، تاسیسات و شبکههای ارتباطی و مواصلاتی در جهت بهرهگیری پدافندی در نقاط حساس کشور تاکید شدهاست. این موضوع از آن جهت دارای اهمیت است که ضرورت برنامهریزی برای احداث پناهگاههای جدید یا آمادهسازی فضاهای شهری موجود جهت استفاده بهعنوان پناهگاه موضوعی وابسته به شرایط جنگ و مواضع دفاعی نیست و پاسخی مناسب برای طیف گستردهتری از وضعیتهای بحرانی طبیعی و انسانساخت بهشمار میرود، از اینرو شهر تهران باید این امکان را داشتهباشد تا در سریعترین زمان ممکن به شبکهای بهینه و پاسخگو از پناهگاهها مجهز شود.
مطالعات نشان از آن دارد که فضاهای پناهگاهی شامل پناهگاههای همگانی و اختصاصی، زیرسطحی، نیمه مدفون و روسطحی، تک منظوره و چند منظوره میشود. در این پژوهش معیارهایی برای تعیین موقعیت مکانی پناهگاههای شهری تعریف شد و اولین معیار عبارت است از درنظر گرفتن شاخصهای مکانی توسعه و احداث پناهگاههای عمومی بهعنوان گونهای از فضاهای شهری زیرسطحی چند منظوره. معیار دوم عبارت است از الزامات آمادهسازی تجهیزات شهری بهویژه پارکینگهای طبقاتی، زیرساختهای حملونقل شهری بهویژه مترو، تونلهای سواره و تقاطعهای غیرهمسطح، تاسیسات خدمات شهری و انتقال انرژی موجود جهت استفاده بهعنوان پناهگاه.
مختصات اصلی پناهگاه
مبتنی بر مطالعات و تجارب جهانی اصلیترین ملاحظات درخصوص تعیین مکان فضاهای چندمنظوره پناهگاهی شامل ضرورت جمعآوری و بهروزرسانی اطلاعات دقیق و یکپارچه از مکان تاسیسات شهری و لایههای زیرساخت جهت پیشگیری از عدمتداخل و تعارض با فضای زیرسطحی میشود. همچنین شناخت کامل عوامل طبیعی از جمله جنس زمین و مقاومت خاک، سطح آب زیرزمینی، وجود گسلها، پتانسیل فرونشست، پتانسیل روانگرایی خاک، وضعیت قناتها و حفرههای زیرسطحی و همچنین شناخت کامل عوامل کالبدی شکل نظام پهنهبندی عملکردی و کاربری؛ تراکمکاربریها، تراکم ساختمانی، وضعیت حملونقل و ترافیک و... در تعیین موقعیت ضروری است.
تعبیه پناهگاه اختصاصی در تراز زیرزمینی
در همه ساختمانها و مجتمعهای مسکونی بزرگمقیاس (بهعنوان نمونه در تجربه سوئیس) این پناهگاهها در مجتمعهایی با بیش از 10هزار نفر جمعیت تعبیهشده و در عینحال تامین سرانه مناسب تخت بیمارستان زیرزمینی در محدوده تحتپوشش هر بیمارستان مورد توجه قرار گرفته است. توسعه فروشگاههای زیرزمینی که امکان استفاده بهعنوان پناهگاه عمومی را نیز دارند و همچنین تعبیه پناهگاههای اختصاصی در پارکینگهای زیرسطحی مجتمعهای مسکونی که در مواقع لزوم به شبکه مترو متصل میشود نیز ضروری است. از دیگر نکات ضروری برای پناهگاهها ترجیح به قرارگیری در عمق حداقل 10متر و حداکثر 100متر براساس وضعیت لایههای آب زیرزمینی است. همچنین نزدیکی به مراکز پرتراکمجمعیتی برای ارتقای سرانههای شهری و خدماتی موردنیاز جمعیت در زمان صلح و پاسخدهی به نیاز پناهگیری و اسکان موقت جمعیت در شرایط دفاعی دارای اهمیت است.
از دیگر ویژگیهای پناهگاهها تامین فضاهای چند منظوره با قابلیت و صرفه اقتصادی بالا و ایجاد فرصتهای شغلی مناسب در شرایط صلح برای بهرهگیری از عواید آن در شرایط دفاع بهویژه در مناطقی است که قیمت اراضی روسطحی برای اختصاص به فعالیتهای اقتصادی-تجاری بسیار بالا است. امکانات موردنیاز برای پناهگاه شامل تامین امکانات و خدمات کافی برای تجمع از طریق تامین امکان ذخیرهسازی غذا و تجهیزات پزشکی و منابع پایدار آب آشامیدنی میشود. فضای اختصاص دادهشده به هر نفر در پناهگاه 2.5مترمربع است. مکان قرارگیری پناهگاه باید 200متر از فضای سبز و باز فاصله داشتهباشد و بیش از 500متر از فضاهای تاریخی دور باشد. فاصله 500متری از گسلها و رودخانهها و دامنههای پرشیب در مکانیابی پناهگاهها ضروری شمرده میشود. حداقل فاصله از زیرساخت و تاسیسات برق، آب و گاز و همچنین مراکز آموزشی 500متر و حداقل فاصله از واحدهای با کاربری مسکونی هزار متر است. حداقل فاصله از مراکز نظامی، صنعتی و مراکز مستعد هدفگیری دشمن نیز هزار متر است.
مزایا و معایب تبدیل مترو به پناهگاه
درخصوص بهرهبرداری از تجهیزات شهری موجود و بهطور ویژه ایستگاههای مترو و آمادهسازی آنها بهعنوان پناهگاه، توجه به این نکته ضروری است که بهرغم بهینگی، توزیع مناسب و مطالعه شده در سطح شهر به تناسب جمعیت بهرهبردار و سرعت بالای این روش از تامین فضای امن، ملاحظات و چالشهای راهبردی، تاکتیکی و عملیاتی سختگیرانهای برای آمادهسازی این فضاها برای اسکان موقت جمعیت و ارائه خدمات اولیه به شکل خودکفا وجود دارد. درحالی متروها بهعنوان گزینه مناسب پناهگیری معرفی میشوند که ضروری است ظرفیتپذیری جمعیتی تمامی ایستگاههای مترو مورد مطالعه قرارگرفته و سناریوهای ورود و تخلیه جمعیت در اینخصوص ارائه شود که شامل مناسبسازی شرایط محیطی ایستگاههای دارای ظرفیت استفاده بهعنوان پناهگاه از منظر نور، تهویه، خدمات بهداشتی و امکانات نظارتی است. در عینحال استفاده از ایستگاههای مترو بهعنوان پناهگاه باید بهنحوی باشد که امکان ادامه فعالیت شبکه مترو بهعنوان زیرساخت ایمن و حیاتی حملونقل شهری برای جابهجایی نفرات و کالا وجود داشتهباشد؛ در غیراینصورت توقف یا آسیب به این زیرساخت حملونقل درونشهری غیرقابلجبران خواهد بود.
پیشنهادات کوتاه، میان و بلندمدت
در این گزارش ملاحظات و پیشنهادات کوتاه، میان و بلندمدتی ارائه شدهاست. در پیشنهاد کوتاهمدت که بهسرعت قابلاجرا است، تاکید شده؛ آمادهسازی سریع فضاهایی با بیشترین پتانسیل بهرهبرداری بهعنوان پناهگاه از منظر عمق، استحکام، دسترسی به مراکز مسکونی و جمعیتی، خدمات شهری و شبکه حملونقل و ذخیرهسازی ملزومات اولیه جهت اسکان موقت و باکیفیت جمعیت در آنها مدنظر قرار گیرد.
در بخش ملاحظات میانمدت تاکتیکی ارائه مدل بهینه و محلهمحور مکانیابی پیشنهادی براساس حداکثر بهرهبرداری و چند منظورهسازی فضاهای زیرسطحی و روسطحی موجود مستعد جهت استفاده بهعنوان فضای امن و پیشنهاد مناسبترین موقعیتهای مکانی برای احداث پناهگاههای جدید با ملاحظه شعاعهای آسیبپذیری بهخصوص حریم مراکز نظامی، گسلها، روددرهها و پهنههای فرونشست، جمعیت بهرهبردار و سایر عوامل کالبدی و طبیعی تاثیرگذار است. در بخش پیشنهاد بلندمدت نیز یکپارچهسازی توسعه فضاهای زیرسطحی بهویژه پناهگاه با سازمان فضایی و نظام پهنهبندی پیشنهادی در قالب بازنگری طرحهای جامع و تفصیلی مبتنی بر توزیع متوازن مراکز جمعیتی و فعالیتی است.
