روسیه چگونه پس از ۴سال جنگ و تلفات فراوان توانست به نهمین اقتصاد دنیا تبدیل شود؟
صعود اقتصاد روسیه پساز جنگ
تقریبا چهار سال پیش، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، در تلویزیون ملی اعلام کرد که نیروهای مسلح این کشور حملهای تمامعیار به اوکراین را آغاز کردهاند. این جنگ که در زبان روسی با تعبیر رسمی «عملیات نظامی ویژه» (SMO) شناخته میشود، اکنون طولانیتر از مشارکت روسیه در جنگ جهانی دوم از سال ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۵ بوده است. تلفات جنگی روسیه که توسط «بیبیسی» و رسانه مستقل روسی «مدیازونا» تایید شده است، اکنون از ۱۸۶ هزار نفر فراتر رفته است؛ تقریبا ۱۳برابر تلفات ارتش سرخ در کل جنگ دهه۱۹۸۰ در افغانستان که یک دهه طول کشید و شامل سربازانی از سراسر اتحاد جماهیر شوروی بود. «نیکو وروبیف» در گزارشی برای الجزیره نوشت، چهار سال گذشته چگونه روسیه را تغییر داده است؟ الجزیره با مردم داخل و خارج از روسیه صحبت کرد تا ببیند زندگی از ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ چگونه تغییر کرده است.
زندگی ادامه دارد
مناطقی از غرب روسیه که با اوکراین هممرز هستند؛ مانند مناطق کورسک و بلگورود، تحت حملات توپخانهای، حملات پهپادی و حتی تهاجم زمینی نیروهای اوکراینی قرار گرفتهاند و بخشی از کورسک موقتا تحت کنترل اوکراین قرار گرفته است. «بن د بریت»، یوتیوبر ۲۵ساله که در سال۲۰۲۱ به همراه همسر روس خود به کورسک نقل مکان کرد، گفت: «کمی بیش از یک سال پیش، درحالیکه نیروهای اوکراینی هنوز در این منطقه بودند، روزانه چندین بار مورد حمله قرار میگرفتید. فکر میکنم چیزی که ممکن است مردم را شوکه کند این است که مردم محلی چقدر به این وضعیت عادت کردهاند.»
طبق گزارش سایت خبری محلی « Fonar.tv»، از زمان شروع جنگ، حداقل ۴۵۸ غیرنظامی در حملات اوکراین به منطقه بلگورود کشته شدهاند. اما کلانشهرهای بزرگ، مانند مسکو و سن پترزبورگ، چندان جنگ را حس نکردهاند، درحالیکه تحریمهای اعمالشده توسط متحدان غربی اوکراین دردسرسازتر هستند. «آندری»، یک ساکن ۳۰ساله مسکو، گفت: «خیلی گران است. من شوکه شدهام. اینجا دقیقا مثل اروپاست. همه در آنجا هم از قیمتها شکایت دارند. حتی اگر فقط مقداری سیگار و شکلات بخرید، باز هم حداقل ۱۰۰۰ روبل [۱۳ دلار] در فروشگاه خرج میکنید. اما در مسکو، قدرت خرید مردم به وضوح خیلی کاهش نیافته است. بچهها در صف کافههای سوپرمارکتها جمع شدهاند. تمام شهر پر از راننده تاکسی است.» با این حال، برخی چیزها تغییر کرده است.
«کریل»، عکاس ۳۹ ساله اهل سن پترزبورگ که درخواست کرد نام کاملش فاش نشود، گفت: «پیدا کردن برخی از برندهایی که قبلا میخریدید، بسیار مشکلساز شده است.» او گفت: «آنها را میتوان از فروشندگان دورهگرد پیدا کرد؛ اما گرانتر شدهاند و دیگر در فروشگاهها فروخته نمیشوند.» او گفت برخی از برندهای کرهجنوبی به روسیه بازگشتهاند. ماشینهای لباسشویی و یخچالهای الجی اکنون دوباره در دسترس هستند. کریل گفت: برندهای چینی نیز موجود هستند؛ اما «به اندازه فناوری که قبلا از آلمان یا لهستان میگرفتیم، کیفیت خوبی ندارند.» برای مثال، کریل برای دور زدن محدودیتهای پرداخت خارج از کشور، بهدلیل تحریمهای غربی، یک حساب بانکی در قرقیزستان افتتاح کرد. او گفت که این یک مانع غیرقابل عبور نیست، اما آزاردهنده است.
اما کریل نسبت به محدودیتهای اعمالشده توسط دولت روسیه چندان خوشبین نیست. از سال۲۰۲۲، کرملین قوانین سختگیرانهای را وضع کرده و آنچه را «اخبار جعلی» در مورد تهاجم مینامد، مجازات میکند. علاوه بر این، مقامات رسانههای اجتماعی مانند اینستاگرام و فیسبوک را مسدود و استفاده از واتساپ، تلگرام و یوتیوب را دشوارتر کردهاند و در عوض، جایگزینهای تحت حمایت دولت مانند RuTube و برنامه پیامرسان Max را تبلیغ میکنند. کریل گفت: «در ابتدا، ما از استفاده از فیسبوک منع شده بودیم؛ اما تعداد کمی از مردم از آن استفاده میکردند و آنها فقط VPN نصب کردند و سپس یوتیوب ممنوع شد.»
دیدگاههای متفاوت مردم روسیه در مورد جنگ
نظرسنجیها بهطور مداوم نشان میدهند که جنگ از حمایت گستردهای در بین مردم برخوردار است؛ اگرچه تحلیلگران هشدار دادهاند که قوانینی که احساسات ضد جنگ را جرم میدانند، قضاوت در مورد صحت این نظرسنجیها را دشوار میکند. برادر «ولادیسلاو» ۳۰ساله اهل ساراتوف در جنوب غربی روسیه، یک ماه پیش بهعنوان خلبان پهپاد در نیروهای روسیه ثبتنام کرد. ارتش روسیه اکنون به جای تکیه بر سربازان وظیفه، از طریق بستههای حقوقی سخاوتمندانه، تعداد زیادی نیرو جذب میکند. ولادیسلاو قبل از حذف سریع پیامهایش، از طریق تلگرام به الجزیره گفت: «در ابتدا فکر میکردم [این جنگ] اشتباه است.» ولادیسلاو با اشاره به نمادهایی که روی لباسها و پرچمهای برخی از سربازان اوکراینی ظاهر شده است، گفت: «اما سپس طرف اوکراینی شروع به انتشار عکسهایی از صلیب شکسته، جمجمههای اساس و سایر نمادهای ایدئولوژی فاشیستی کرد. هر دو پدربزرگ و مادربزرگ من از کهنه سربازان جنگ جهانی دوم بودند؛ روحشان شاد.» او اکنون میگوید که با جنگ روسیه علیه اوکراین موافق است. او افزود: «زلنسکی و تمام انجمن فاشیستیاش باید نابود شوند. امیدوارم برادرم سهم بزرگی داشته باشد. او مرد بزرگی است و این واقعیت که او این همه وقت صرف بازیهای شبیهسازی کرده به او کمک میکند تا هر آشغال نازی را در اوکراین شکست دهد.»
کریل نیز در مورد حمله تردید داشت و وقوع جنگ را شکست دیپلماسی روسیه میدانست و هنوز هم وقتی نمادهای طرفدار جنگ روسیه را در ملأ عام میبیند، سرش را تکان میدهد. اما با گذشت زمان، نگرش او نسبت به صلح ناامیدانهتر شد. او با لحنی بلیغ پرسید: «ما هم مطبوعات خارجی و هم تحلیلگران لیبرال را میخوانیم که به ما میگفتند از اقتصاد روسیه دو هفته دیگر باقی مانده است؛ اما چهار سال بعد اینجا هستیم و همه چیز خوب است. فکر میکنید نگرش ما نسبت به افرادی که چنین چیزهایی را به ما گفتهاند، چه خواهد بود؟» کریل افزود: «من معتقدم که از آنجا که این کار از قبل شروع شده است، باید تا پیروزی پیش برویم. اگر جنگی را شروع کردید، نمیتوانید فقط بگویید «متاسفم» و بس کنید. حتی در میان کسانی که مخالف جنگ هستند، نمیخواهند کاملا شکست بخورند؛ زیرا زندگیشان تحت تاثیر قرار خواهد گرفت.»
اما انکار برای برخی غیرممکن است. دیدن این قتل عام از نزدیک باعث شد «الکساندر مدودف» نظر خود را تغییر دهد. این راننده کامیون ۳۸ساله اهل کمروف در سیبری، پس از اتمام خدمت سربازی، یک دوره ۱۲ماهه اجباری و یک اعزام قبلی به سوریه، به گردان نخبه اورال منتقل شد و در آنجا بهعنوان مسلسلچی در یک دسته پشتیبانی منصوب شد. او به الجزیره گفت: «سالها به ما گفته شده بود که همه چیز در اوکراین غرق در نازیسم و نفرت از روسیه و روسها است. در آن زمان، من فکر میکردم و فرض میکردم که این یک عملیات تنبیهی است که رژیم آن کشور را هدف قرار داده تا مردم اوکراین را.»
مدودف در ۷ژوئیه۲۰۲۳ از خدمت سربازی فرار کرد و سعی کرد به زادگاهش بازگردد. مدودف که بهدلیل ترک پست خود با کیفرخواست کیفری مواجه شده بود، با سازمان «گمشدگان» تماس گرفت، سازمانی که به فراریان از خدمت سربازی و سربازان فراری کمک میکند. او با کمک این سازمان به خارج از کشور گریخت. در سال اول جنگ، کارشناسان تخمین زدند که حدود ۲میلیون روس سرزمین مادری خود را ترک کردند. در میان آنها مردان جوانی بودند که میترسیدند به خدمت اجباری فراخوانده شوند و به خطوط مقدم فرستاده شوند و همچنین کسانی که اعتقادات عمیق ضد پوتین داشتند، مانند «مایک» ۳۵ساله از چهارمین شهر بزرگ روسیه. مایک یک چمدان کوچک برداشت و تصمیم گرفت «از یکاترینبورگ فرار کند».
«متیو چنس»، خبرنگار ارشد امور جهانی در سیانان هم در گزارشی نوشت، در ساعات اولیه ۲۴ فوریه ۲۰۲۲، درحالیکه روی سقف یخزده هتلی در کییف ایستاده بودم، تصور اینکه روسیه با وجود تجمع نیرو در مرز، حملهای تمامعیار به اوکراین انجام دهد، هنوز تقریبا غیرممکن به نظر میرسید. بله، ولادیمیر پوتین، به استفاده از قدرت سخت روسیه علاقهمند شده بود. جنگهای پوتین در چچن، گرجستان و سوریه و همچنین اقدام نظامی در کریمه و شرق اوکراین، موفقیتی را با هزینهای نسبتا کم برای او به ارمغان آورده بود.
چهار سال درگیری چند فرض نادرست را آشکار کرد؛ بهویژه این باور رایج قبلی در میان متحدان کییف که اوکراین برای مقاومت در برابر یک تهاجم تمامعیار بسیار ضعیف و بسیار بینظم خواهد بود. به همین ترتیب، شهرت شکستناپذیری پیرامون ارتش عظیم روسیه نیز خدشهدار شده است. طبق تحقیقات یک اندیشکده، «موسسه سلطنتی خدمات متحد» (RUSI)، هنگامی که کرملین آنچه را که «عملیات نظامی ویژه» خود نامید، آغاز کرد، انتظار داشت نیروهایش ظرف تنها ۱۰روز کنترل اوکراین را به دست گیرند. بیش از ۱۴۵۰روز بعد، آن بازه زمانی به طرز ناامیدکنندهای سادهلوحانه به نظر میرسد و ثابت شده که یک محاسبه اشتباه اساسی بوده که تلفات ویرانگری از درد، ویرانی و خونریزی به بار آورده است.
میزان تلفات
البته هزینه واقعی در روسیهای که گردش اطلاعات تحت کنترل فزایندهای قرار دارد، با دقت سرکوب میشود. آمار رسمی تلفات کاملا از دید عموم پنهان نگه داشته میشود؛ اگرچه تخمینها از منابع متعدد نشان میدهد که تلفات بسیار زیاد است. برای مثال، آخرین تحقیقات «مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی» (CSIS) مستقر در ایالات متحده، این تعداد را نزدیک به 1.2میلیون کشته و زخمی روس از زمان آغاز تهاجم تمامعیار نشان میدهد. گزارش این مرکز میگوید این تعداد وحشتناک تلفات - که البته شامل تلفات سرسامآور اوکراینیها که گمان میرود بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار نفر باشد، نمیشود - بیشتر از تمام تلفاتی است که «هر قدرت بزرگی در هر جنگی از زمان جنگ جهانی دوم متحمل شده است».
این گزارش میافزاید که از این تخمین، حدود 325هزار روس در چهار سال گذشته کشته شدهاند؛ برای روشن شدن موضوع، این سهبرابر مجموع تلفات واردشده به نیروهای آمریکایی در هر جنگی است که واشنگتن از سال۱۹۴۵ در آن جنگیده است، از جمله در میدانهای جنگ کره، ویتنام، افغانستان و عراق. با ورود درگیری اوکراین به پنجمین سال خود (امروز سهشنبه 5 اسفندماه)، حمام خون نظامی فقط بدتر میشود و با گذشت هر ماه بهطور پیوسته افزایش مییابد. باز هم، کرملین این ارقام را تایید نکرده است، اما مقامات اوکراینی اخیرا به کشتن 35هزار سرباز روسی تنها در ماه دسامبر افتخار کردهاند.
هدف اعلامشده برنامهریزان نظامی در کییف اکنون کشتن سربازان روسی سریعتر از آموزش و اعزام نیروهای جدید -که در حال حاضر عمدتا داوطلب هستند- به میدان نبرد است. «میخائیلو فدوروف»، وزیر دفاع اوکراین، اخیرا در یک کنفرانس خبری به خبرنگاران گفت: «اگر به ۵۰هزار نفر برسیم، خواهیم دید که چه اتفاقی برای دشمن میافتد. آنها مردم را بهعنوان یک منبع میبینند و کمبودها از قبل مشهود است.» این جنگ از بسیاری جهات به یک بازی اعداد زشت تبدیل شده است.
اقتصاد
روسیه که با صادرات نفت و گاز تغذیه میشود، برخلاف پیشبینیهای غرب مبنی بر فروپاشی اقتصادی، طبق گزارش صندوق بینالمللی پول در سال۲۰۲۵ به نهمین اقتصاد بزرگ جهان تبدیل شد و از کانادا و برزیل پیشی گرفت. این در حالی است که پیش از آغاز جنگ در اوکراین، روسیه در رتبه یازدهم قرار داشت. اما نشانههای فزایندهای از درد مالی خزنده، مرتبط با اقتصاد جنگی وجود دارد. یکی از مشکلات، رویه رو به رشد و پرهزینه ارائه پاداشهای هنگفت برای امضای قرارداد به روسهایی است که موافقت خود را با پیوستن به ارتش اعلام میکنند، بهعلاوه پرداختهای حتی بیشتر در صورت کشته شدن در جنگ.
علاوه بر این، استخدام نظامی و اولویت دادن به تولید صنعتی نظامی منجر به چیزی شده است که یک روزنامه طرفدار کرملین روسیه، نزاویسیمایا گازتا، آن را «کمبود شدید نیروی کار» در سایر صنایع ضروری نامیده است. این روزنامه گزارش داد: «اقتصاد به اندازه کافی اپراتور ماشین یا کارگر مونتاژ ندارد. ما باید ۸۰۰هزار کارگر یقهآبی را از جایی پیدا کنیم.» افزایش قیمت مواد غذایی بهطور فزایندهای مورد توجه مصرفکنندگان قرار گرفته و خیار به جدیدترین عامل نارضایتی عمومی تبدیل شده است.
آمار رسمی نشان میدهد که قیمت خیار از ماه دسامبر دوبرابر شده است؛ درحالیکه گزارش شده است که برخی از مغازهها آن را با قیمت حتی بالاتری میفروشند؛ زیرا سرعت اقتصاد روسیه در حال کند شدن است. زنی که خود را سوتلانا مینامید، در یک انتقاد عمومی نادر از مقامات، در فضای مجازی نوشت: «قیمت خیار و گوجهفرنگی سرسامآور است. زمانی میگفتند تخممرغ طلایی است. حالا خیار چنین شده.» در جای دیگر، داستانهای مربوط به رکود اقتصادی -از تورم سرسامآور گرفته تا تعطیلی رستورانها و تاثیر جانبی افزایش شدید مالیات - نشان میدهد که جنگ طولانیمدت در اوکراین، اکنون به طرق مختلف به روسها در داخل کشور ضربه میزند. این جنگ برای کرملین در خارج از کشور نیز چندان سودمند نبوده است.
متوقف کردن گسترش بیشتر ناتو یکی از دلایل اصلی بود که مقامات روسی گفتند حمله به اوکراین از ابتدا آغاز شده است. این واقعیت که سوئد و فنلاند در نتیجه مستقیم حمله تمامعیار به این اتحاد پیوستند، شکست آشکار این هدف است؛ زیرا پیوستن فنلاند به تنهایی مرز زمینی بین روسیه و کشورهای ناتو را بیش از دوبرابر کرد. علاوه بر این، تحریمهای غرب و انزوای سیاسی، روسیه را مجبور به چرخش به شرق، به ویژه به چین، کرده است که اکنون به طور فزایندهای برای تجارت ضروری، از صادرات انرژی گرفته تا واردات خودرو و لوازم الکترونیک به آن وابسته است و همه اینها به پکن قدرتی میدهد تا بر مسکو تسلط یابد.
