آیا سیانجی میتواند بار حملونقل تهران را به دوش بکشد؟
CNG رایگان بدون مشتری ماند؟
حمید ملازاده: در پی حملات اخیر اسرائیل به انبارهای سوخت در تهران و کرج و ایجاد اختلال در زنجیره تامین بنزین، مدیریت توزیع و مصرف انرژی به یکی از چالشهای سیاستگذاران تبدیل شده است. دولت برای مدیریت ناترازی سوخت و مهار تقاضا در جایگاهها، محدودیتهای تازهای در عرضه بنزین اعمال کرده؛ از جمله اینکه هر خودرو با کارت سوخت شخصی در هر ۲۴ساعت حداکثر میتواند ۲۰ لیتر بنزین دریافت کند و درصورت استفاده از کارت جایگاه، میزان سوختگیری به 10 لیتر در هر بار سوختگیری محدود شده است.
در چنین شرایطی، نگاهها بار دیگر به گاز طبیعی فشرده (CNG) به عنوان سوخت جایگزین و پشتیبان معطوف شده است؛ سوختی که طی دو دهه گذشته با هدف کاهش وابستگی به بنزین در ایران تا حدی توسعه یافته؛ ولی سوال اینجاست که آیا این سوخت در شرایط بحران (حتی در صورت ارائه رایگان) میتواند کمبود بنزین را جبران کند؟ از کل مصرف روزانه بنزین کشور (120میلیون لیتر) بین 20 تا 25میلیون لیتر وارد باک خودروهای تهران میشود. از حدود 20میلیون خودروی کل کشور، تقریبا 4میلیون دوگانهسوز بوده و از کل این 4میلیون، تقریبا یکپنجم (که عمدتا تاکسی و وانتبار هستند) در تهران و حومه و استان البرز تردد دارند. لذا اگر تمام آنها هم از سوخت سیانجی استفاده کنند، باز هم حجم انبوهی از اتومبیلهای شخصی در پایتخت و نواحی اطراف داریم که نیاز آنها صرفا با بنزین (15میلیون لیتر در روز) مرتفع میشود.
کاهش مصرف در تهران
به گفته محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران، مصرف بنزین در این استان که در ابتدای جنگ ۲۴میلیون لیتر در روز بود، با صرفهجویی مردمی پس از تهاجم دشمن به ذخایر نفتی به ۸میلیون لیتر در روز رسید. رضا نواز، سخنگوی صنف جایگاهداران، نیز از روند عادی تامین و توزیع بنزین در کشور خبر داد و اعلام کرد که با کاهش مراجعات به جایگاهها و افزایش استفاده از کارت سوخت شخصی، مصرف و فروش سوخت در سراسر کشور به طور محسوسی کاهش یافته و روند تامین و توزیع سوخت در کشور به صورت عادی و پایدار در جریان است. نواز از آمادگی کامل شبکه سوخترسانی برای ایام تعطیلات پیشرو خبر داد و گفت: «تدابیر ویژهای برای تعطیلات نوروز در نظر گرفته شده تا مردم با مشکل تامین بنزین مواجه نشوند.»
عرضه رایگان سیانجی
همزمان با آغاز بحران سوخت، بخشی از جایگاههای سیانجی در تهران اقدام به عرضه رایگان این سوخت کردهاند. اردشیر دادرس، رئیس هیاتمدیره انجمن صنفی سیانجی، اعلام کرده که حدود ۹۰درصد جایگاههای سیانجی استان تهران از ۱۰ اسفند و همزمان با شروع درگیریها، با هدف حمایت از ناوگان حملونقل عمومی و کاهش فشار بر مصرف بنزین، داوطلبانه اقدام به توزیع رایگان سیانجی کردهاند. به گفته او، این اقدام نه تنها نشاندهنده ظرفیت بالای این صنعت در پشتیبانی از شبکه سوخت کشور است، بلکه بیانگر نقش راهبردی سیانجی در حکمرانی انرژی در شرایط بحرانی محسوب میشود. آمارهای اولیه نیز نشان میدهد که مراجعه به جایگاههای سیانجی در تهران افزایش یافته است؛ نشانهای از اینکه در شرایط محدودیت بنزین، بخشی از رانندگان به واسطه شرایط پیشآمده به استفاده از این سوخت روی آوردهاند، ولی بهرغم تمام اقدامات انجامشده، محدودیت سوختگیری در جایگاههای بنزین همچنان به قوت خود باقی است.
ناوگان خودروهای دوگانهسوز
یکی از مزیتهای ساختاری ایران در استفاده از سیانجی، وجود ناوگان خودروهای دوگانهسوز است. بر اساس آمار رسمی شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی، حدود 4میلیون خودروی دوگانهسوز در کشور وجود دارد که از بنزین و سیانجی بهصورت همزمان استفاده میکنند. این خودروها شامل بخش بزرگی از تاکسیها، وانتبارها، خودروهای خدمات شهری و بخش کمی از خودروهای شخصی هستند که طی سالهای گذشته یا بهصورت کارخانهای تولید شدهاند یا از طریق طرحهای دولتی تبدیل به سیستم دوگانهسوز شدهاند. تهران بهعنوان بزرگترین کلانشهر کشور و نیز استان البرز سهم قابلتوجهی از این ناوگان را در اختیار دارند. سهم این دو ناحیه از ناوگان خودرویی دوگانهسوز کشور حدود 20درصد اعلام شده است، لذا حدود 800هزار خودروی دوگانهسوز در تهران و حومه و کرج فعال هستند. بخش قابلتوجهی از تاکسیهای پایتخت به سیستم سیانجی مجهز هستند. بسیاری از وانتبارها و خودروهای خدمات شهری نیز از این سوخت استفاده میکنند. بهرغم این ظرفیت بالقوه، در مواقع بحران تنها بخش کمی از تقاضای سوخت از بنزین میتواند به گاز طبیعی منتقل شود.
ظرفیت واقعی سیانجی
کارشناسان انرژی معتقدند ایران یکی از بزرگترین زیرساختهای سیانجی را در اختیار دارد ولی به دلیل اختلاف ناچیز قیمت آن با بنزین استقبال چندانی از آن نمی شود (حتی اگر رایگان باشد). در حال حاضر هزاران جایگاه سیانجی در سراسر کشور فعال هستند و شبکه گازرسانی شهری امکان تامین پایدار این سوخت را فراهم کرده است. بر اساس برآوردهای صنعت انرژی ایران میتواند حدود ۲۰میلیون مترمکعب سیانجی در روز عرضه کند. این مقدار از نظر انرژی معادل حدود ۲۰میلیون لیتر بنزین است. با توجه به اینکه مصرف روزانه بنزین کشور در شرایط عادی بیش از 120میلیون لیتر است، سیانجی در بهترین حالت (و اگر تمام خودروهای دوگانهسوز در تهران و حومه از این نوع سوخت استفاده کنند) حداکثر میتواند حدود ۲۰درصد از مصرف بنزین را در پایتخت پوشش دهد؛ لذا سیانجی قطعا نمیتواند جایگزین بنزین شود، اما شاید در شرایط اضطراری بتواند بخش کوچکی از کسری سوخت را جبران کند و تا حدی از فشار بر شبکه توزیع بنزین برای مدتی کوتاه بکاهد.
مزایای راهبردی سیانجی
کارشناسان حوزه انرژی معتقدند سیانجی در شرایط بحران و جنگ چند مزیت مهم دارد:
1. پراکندگی زیرساختها: جایگاههای سیانجی در سطح شهرها پراکندهاند و برخلاف انبارهای بزرگ سوخت، کمتر در معرض تهدید قرار دارند.
2. اتصال مستقیم به شبکه گاز شهری: این جایگاهها از طریق شبکه سراسری گاز تغذیه میشوند و وابستگی کمتری به تانکرهای سوخترسان دارند.
3. کاهش وابستگی به واردات بنزین: ایران دارای ذخایر عظیم گاز طبیعی است و استفاده از سیانجی میتواند به کاهش فشار بر منابع بنزین کمک میکند. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان، توسعه سیانجی را بخشی از راهبرد امنیت انرژی ایران میدانند.
چالش رفتار مصرفکنندگان
با وجود این ظرفیتها، استفاده از سیانجی در میان رانندگان همواره با چالشهایی روبهرو بوده است. بسیاری از مالکان خودروهای دوگانهسوز ترجیح میدهند در شرایط عادی از بنزین استفاده کنند. دلایل این موضوع شامل موارد زیر است:
· کاهش قدرت موتور در برخی خودروها هنگام استفاده از گاز
· زمان طولانیتر سوختگیری در جایگاههای سیانجی
· صفهای طولانی در برخی جایگاهها
· محدودیت حجم مخزن گاز در خودرو
به همین دلیل برخی کارشناسان معتقدند افزایش استفاده از سیانجی در بحران فعلی بیشتر واکنشی به محدودیت بنزین است و قطعا با عادی شدن شرایط، مصرف آن دوباره کاهش مییابد؛ چراکه اختلاف قیمت آن (هر مترمکعب 650 تومان) با بنزین (هر لیتر بین 1500 تا 5000 تومان) ناچیز است. در سالهای گذشته سهم سیانجی در سبد سوخت حملونقل ایران فراز و نشیب زیادی داشته است. در مقاطعی این سوخت توانسته حدود ۱۵ تا ۲۰درصد مصرف سوخت خودروها را تامین کند، اما در سالهای اخیر به دلیل افزایش تولید بنزین و کاهش مشوقهای اقتصادی، سهم آن کاهش یافته است. با این حال بحرانهای مقطعی مانند شرایط فعلی نشان میدهد که سیانجی همچنان میتواند سوخت پشتیبان در شرایط اضطرار برای شبکه انرژی کشور باشد.
آزمونی برای سیاست انرژی
بحران اخیر در تهران عملا به یک آزمون واقعی برای سیاست انرژی ایران تبدیل شده است. طی دو دهه گذشته، دولت با سرمایهگذاری در ساخت جایگاهها، توسعه شبکه گاز و اجرای طرحهای تبدیل خودروها به دوگانهسوز، تلاش کرده وابستگی بخش حملونقل به بنزین را کاهش دهد. اکنون این زیرساختها در شرایط بحرانی مورد استفاده قرار گرفتهاند. افزایش تقاضا برای سیانجی و عرضه رایگان آن در بسیاری از جایگاهها نشان میدهد که این سوخت میتواند در کوتاهمدت بخشی از فشار بر بازار بنزین را کاهش دهد. با این حال کارشناسان تاکید میکنند که برای تبدیل سیانجی به یک جایگزین پایدار و نه صرفا سوخت اضطراری، لازم است مشوقهای اقتصادی برای رانندگان افزایش یابد؛ زیرساخت جایگاهها گسترش پیدا کند و خودروهای جدید با فناوری سازگارتر با گاز طبیعی تولید شوند.
محدودیتهای سوختگیری در تهران نشاندهنده حساسیت بالای شبکه تامین بنزین در شرایط بحران است. در چنین وضعیتی، وجود صدها هزار خودروی دوگانهسوز و ظرفیت بالای تولید سیانجی، یک مزیت مهم برای سیستم انرژی کشور محسوب میشود. اگرچه سیانجی نمیتواند بهطور کامل جایگزین بنزین شود، اما میتواند در شرایط اضطراری میلیونها لیتر از مصرف روزانه بنزین را کاهش دهد و به تثبیت بازار سوخت کمک کند. با ادامه محدودیتها و افزایش مراجعه به جایگاههای گاز، هفتههای آینده نشان خواهد داد که آیا سیانجی میتواند به ستون اصلی مدیریت بحران سوخت در تهران تبدیل شود یا همچنان تنها بهعنوان یک راهکار موقت باقی خواهد ماند.
